Διατροφή και θυρεοειδής αδένας

Οι ασθενείς συχνά ρωτούν για τη «διατροφή για τον θυρεοειδή»:

• Ποιες διατροφικές αλλαγές μπορούν να κάνουν;
• Ποια συμπληρώματα διατροφής μπορούν να πάρουν;
• Τι πρέπει να αποφεύγουν που θεωρείται τοξικό για τον θυρεοειδή;

Όλα τα παραπάνω τα ρωτούν προκειμένου να θεραπεύσουν ή να αναστρέψουν κάποια θυρεοειδική νόσο. Επίσης οι ενδοκρινολόγοι αντιμετωπίζουν συχνά ερωτήματα όπως:

• Πώς μπορώ να βελτιώσω τα συμπτώματα του υποθυρεοειδισμού πέρα από την παραδοσιακή ιατρική θεραπεία;
• Πώς μπορώ να μειώσω τον τίτλο των αντιθυρεοειδικών αντισωμάτων;
• Ποια ποσότητα από ένα συγκεκριμένο τρόφιμο ή συμπλήρωμα διατροφής μπορεί να είναι υπερβολική για τον θυρεοειδή μου;

Έτσι λοιπόν θα αναφερθώ παρακάτω στα πιο δημοφιλή διατροφικά ζητήματα που έχουν σχέση με τη λειτουργία του θυρεοειδούς αδένα.

Ιώδιο

Για την παραγωγή των θυρεοειδικών ορμονών απαιτούνται επαρκή επίπεδα ιωδίου στην κυκλοφορία του αίματος, τα οποία προσλαμβάνουμε από τη διατροφή, το νερό ή τα συμπληρώματα. Ανεπάρκεια ιωδίου θέτει ένα άτομο σε κίνδυνο να αναπτύξει ή να επιδεινώσει υποθυρεοειδισμό.

Το Ινστιτούτο Ιατρικής της Εθνικής Ακαδημίας συνιστά 150 μg ιωδίου καθημερινά για τους ενήλικες, ενώ για τις εγκύους και τις θηλάζουσες γυναίκες 220 μg και 290 μg αντιστοίχως.

Διατροφικές πηγές ιωδίου περιλαμβάνουν το ιωδιούχο αλάτι, τα ψάρια και τα θαλασσινά, καθώς και σπόρους ή δημητριακά.

Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι το θαλασσινό αλάτι, παρά την ονομασία του, δεν περιέχει ιώδιο παρά μόνο εάν εμπλουτισθεί με ιώδιο τεχνητά.

Ο προσδιορισμός του ιωδίου στα ούρα ή στο αίμα αντανακλά την πρόσληψη ιωδίου των τελευταίων ημερών και έτσι δεν είναι εύκολο να υπολογίσουμε την επάρκεια πρόσληψης ιωδίου.

Για τα άτομα στα οποία η πρόσληψη ιωδίου είναι χαμηλή (όταν π.χ. αποφεύγουν τα θαλασσινά ή ζουν σε μέρη με έδαφος χαμηλής περιεκτικότητας σε ιώδιο) συνιστάται διατροφικό συμπλήρωμα 150 μg ημερησίως, ιδίως σε γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας.

Χρειάζεται προσοχή στα διατροφικά συμπληρώματα «για υγιή θυρεοειδή» ή «για στήριξη του θυρεοειδούς» που δεν αναγράφουν περιεκτικότητα, διότι μπορεί να περιέχουν και εκατό φορές περισσότερο από τη συνιστώμενη ημερήσια δοσολογία σε ένα μόνο δισκίο.

Η υπερβολική λήψη ιωδίου μπορεί να επιφέρει αναστολή της λειτουργίας του θυρεοειδούς (παροδικό υποθυρεοειδισμό) ή και το αντίθετο, δηλαδή να παράγει ο θυρεοειδής μεγάλη ποσότητα θυρεοειδικών ορμονών (παροδικό υπερθυρεοειδισμό).

Επίσης υπάρχουν δεδομένα ότι η χρόνια υπερβολική πρόσληψη ιωδίου μπορεί να επάγει την αυτοάνοση θυρεοειδίτιδα, διότι η ιωδιωμένη θυρεοσφαιρίνη είναι ανοσογόνος. Γι' αυτούς τους λόγους η Αμερικανική Θυρεοειδολογική Εταιρεία συνιστά την αποφυγή συμπληρωμάτων με περιεκτικότητα άνω των 500 μg ιωδίου ανά ημέρα.

Βρογχοκηλογόνα

Ο όρος «βρογχοκηλογόνες ουσίες» αφορά οποιαδήποτε ουσία μπορεί να επιφέρει αύξηση του μεγέθους του θυρεοειδούς (βρογχοκήλη). Σε αυτές περιλαμβάνονται όλες οι ουσίες που μπορούν να μειώσουν το διαθέσιμο ιώδιο για τη λειτουργία του θυρεοειδούς ή που αναστέλλουν οποιαδήποτε ουσία συντελεί στη φυσιολογική θυρεοειδική παραγωγή. Τα πιο κοινά παραδείγματα βρογχοκηλογόνων τροφίμων είναι τα ανθοκραμβοειδή λαχανικά και τα προϊόντα σόγιας.

Ανθοκραμβοειδή λαχανικά

Σε αυτά περιλαμβάνονται: μπρόκολο, λάχανο, κουνουπίδι, λαχανάκια Βρυξελλών, γογγύλια, kale (λαχανίδα), collard greens (πράσινα λάχανα) και bok choy (κινέζικο λάχανο). Είναι πλούσια σε γλυκοσινολάτες (glucosinolates) και άλλες ουσίες που παρεμβαίνουν σε διάφορα στάδια της σύνθεσης των θυρεοειδικών ορμονών.

Η κατανάλωση των παραπάνω λαχανικών σε κανονικές ποσότητες ασφαλώς είναι ωφέλιμη για την υγεία, αλλά η υπερβολική κατανάλωση σε χρόνια βάση μπορεί να οδηγήσει σε (ή να επιδεινώσει τον) υποθυρεοειδισμό. Τα δεδομένα για το ποια ποσότητα αυτών των λαχανικών οδηγεί σε αναστολή της θυρεοειδικής λειτουργίας και βρογχοκήλη είναι πολύ περιορισμένα.

Ένα ακραίο περιστατικό αποτελεί η περίπτωση μιας Κινέζας 88 ετών με διαβήτη, η οποία έπαθε μυξοιδηματικό κώμα (λόγω ακραίου υποθυρεοειδισμού) μετά από κατανάλωση 1–1,5 kg bok choy την ημέρα για αρκετούς μήνες, προκειμένου να ελέγξει τον διαβήτη της.

Μια πρόσφατη τυχαιοποιημένη μελέτη σε εθελοντές με φυσιολογική θυρεοειδική λειτουργία, στους οποίους χορηγήθηκε χυμός μπρόκολου για 12 εβδομάδες, έδειξε ότι δεν επηρεάστηκε η θυρεοειδική λειτουργία ούτε το επίπεδο των αντισωμάτων σε σύγκριση με την ομάδα ελέγχου.

Έτσι, παρότι παλαιότερα δεδομένα οδηγούσαν στην υπόθεση ότι η συχνή κατανάλωση ανθοκραμβοειδών σε μεγάλη ποσότητα επηρεάζει τη θυρεοειδική λειτουργία, αυτό που ισχύει σήμερα είναι ότι δεν υπάρχει καμία ανάγκη να διακόπτει κανείς την κατανάλωση αυτών των υγιεινών τροφίμων, ενώ δεν υπάρχει σύσταση για ανώτατο όριο κατανάλωσης.

Σόγια

Τα προϊόντα σόγιας περιλαμβάνουν το γάλα σόγιας, τη σάλτσα σόγιας, το miso, το tempeh και το τόφου. Περιέχουν ισοφλαβόνες, πολυφαινολικά σύμπλοκα που ανήκουν στα φυτοοιστρογόνα λόγω της ήπιας, προσομοιάζουσας με τα οιστρογόνα, δράσης τους.

Οι ισοφλαβόνες αναστέλλουν τη θυρεοειδική υπεροξειδάση που συμμετέχει στη σύνθεση των θυρεοειδικών ορμονών, και έτσι έχει προταθεί ότι η κατανάλωση σόγιας μπορεί να αποτελεί κίνδυνο για υποθυρεοειδισμό. Επίσης παρατηρείται ότι τα υποθυρεοειδικά άτομα που καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες σόγιας χρειάζονται λίγο μεγαλύτερη δόση θυροξίνης. Στα νεογνά με συγγενή υποθυρεοειδισμό που λαμβάνουν γάλα σόγιας πρέπει επίσης να γίνεται μια μικρή αύξηση της δόσης.

Συμπερασματικά, η κατανάλωση σόγιας ενδείκνυται σε φυσιολογικές ποσότητες, και για τα άτομα που ήδη λαμβάνουν θεραπεία για υποθυρεοειδισμό δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα, διότι η δόση προσαρμόζεται σύμφωνα με τις ανάγκες τους.

Ιχνοστοιχεία

Σελήνιο

Είναι ένα στοιχείο σημαντικό για τον μεταβολισμό των θυρεοειδικών ορμονών. Η συνιστώμενη ημερήσια πρόσληψη σεληνίου είναι 55 μg. Οι πλουσιότερες τροφές σε σελήνιο είναι τα ψάρια και τα θαλασσινά, καθώς και τα εντόσθια. Τυπικές πηγές είναι επίσης το ψωμί, τα δημητριακά, το κρέας, τα πουλερικά και τα αυγά. Το ανώτατο όριο πρόσληψης σεληνίου ανέρχεται στα 400 μg την ημέρα.

Η τοξική δράση του σεληνίου στην καθημερινή ιατρική πράξη είναι πολύ σπάνια. Τα συμπτώματα είναι: ναυτία, δυσχρωμία και ευθραυστότητα νυχιών, τριχόπτωση, κούραση, ευερεθιστότητα και δύσοσμη αναπνοή.

Τα περισσότερα δεδομένα όσον αφορά τη συσχέτιση του σεληνίου με θυρεοειδοπάθειες αφορούν την αυτοάνοση θυρεοειδίτιδα, όπου φαίνεται ότι τα συμπληρώματα σεληνίου έχουν ευεργετικά αποτελέσματα. Χαμηλά επίπεδα σεληνίου έχουν συσχετισθεί με αυξημένη εμφάνιση βρογχοκήλης και όζων. Η πρόσληψη σεληνίου, αν και φαίνεται να συσχετίζεται με πτώση των επιπέδων των αντισωμάτων, δεν έχει αποδειχθεί ότι προσφέρει μακροπρόθεσμο όφελος στην έκβαση της κύησης σε εγκύους με θετικά αντισώματα.

Η σύσταση για πρόσληψη σεληνίου αφορά κυρίως άτομα με θυρεοειδική οφθαλμοπάθεια. Η Ευρωπαϊκή Θυρεοειδολογική Εταιρεία και η Ευρωπαϊκή Ομάδα Οφθαλμοπάθειας συνιστούν 200 μg καθημερινά για τουλάχιστον 6 μήνες σε αυτούς τους ασθενείς.

Ψευδάργυρος, χαλκός και μαγνήσιο

Ο ρόλος τους στη σύνθεση και τον μεταβολισμό των θυρεοειδικών ορμονών δεν έχει ακόμη διευκρινισθεί. Τα επίπεδα ψευδαργύρου, χαλκού και σεληνίου έχουν συσχετισθεί ασαφώς με τα επίπεδα θυρεοειδικών ορμονών στο αίμα, ενώ η έλλειψή τους, καθώς και αυτή του μαγνησίου, έχει συσχετισθεί με εμφάνιση καρκίνου του θυρεοειδούς. Η σύσταση για λήψη τους με συμπληρώματα χρήζει περαιτέρω τεκμηρίωσης.

Φθόριο

Βρίσκεται στο περιβάλλον μας ή το προσλαμβάνουμε τεχνητά από φθοριωμένο νερό (για πρόληψη της τερηδόνας). Επίσης βρίσκεται στο τσάι, σε επεξεργασμένα τρόφιμα, οδοντικά προϊόντα, συμπληρώματα και εντομοκτόνα. Σε μελέτες σε ζώα βρέθηκε ότι η αυξημένη τιμή φθορίου στο αίμα συσχετίζεται με υποθυρεοειδισμό, χωρίς αυτό να είναι βέβαιο για τον άνθρωπο. Δεν είναι γνωστό το όριο πρόσληψης φθοριούχων πάνω από το οποίο επηρεάζεται αρνητικά η υγεία του θυρεοειδούς.

Γλουτένη, δίαιτες και θυρεοειδής

Επειδή είναι πολύ δημοφιλείς διατροφικές παρεμβάσεις όπως οι δίαιτες χωρίς γλουτένη ή χωρίς ζάχαρη με συγχορήγηση προβιοτικών, καλό είναι να δούμε τα επιστημονικά δεδομένα σε σχέση με την επίδρασή τους στην υγεία του θυρεοειδούς.

Δίαιτες χωρίς γλουτένη

Η δυσανεξία στη γλουτένη (κοιλιοκάκη) είναι αυτοάνοσο νόσημα του πεπτικού, όπως αυτοάνοσο νόσημα είναι και η θυρεοειδίτιδα Hashimoto. Έχει παρατηρηθεί ότι ασθενείς με κοιλιοκάκη έχουν τριπλάσια πιθανότητα να αναπτύξουν αυτοάνοση θυρεοειδίτιδα σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό.

Αυτό συμβαίνει διότι, γενικότερα, όταν ένα άτομο έχει ένα αυτοάνοσο νόσημα είναι πιο επιρρεπές στο να αποκτήσει και δεύτερο. Όχι ότι το ένα επηρεάζει το άλλο, αλλά ο ίδιος ο μηχανισμός αυτοανοσίας που προκαλεί ένα αυτοάνοσο νόσημα μπορεί πιο εύκολα να προκαλέσει και ένα δεύτερο. Από αυτή τη συσχέτιση γεννώνται τα ερωτήματα:

• Πώς επιδρά η δίαιτα χωρίς γλουτένη στην αυτοανοσία του θυρεοειδούς;
• Αν αποφύγουν τη γλουτένη οι ασθενείς με κοιλιοκάκη, μειώνεται η πιθανότητα να αναπτύξουν θυρεοειδίτιδα Hashimoto;

Μια μεγάλη μελέτη έδειξε ότι η αποχή ενός έτους από τη γλουτένη σε ασθενείς με κοιλιοκάκη δεν άλλαξε ούτε τα επίπεδα των θυρεοειδικών ορμονών, ούτε τα αντισώματα, ούτε τα υπερηχογραφικά ευρήματα. Προς το παρόν δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι η αποφυγή της γλουτένης σε άτομα χωρίς κοιλιοκάκη αποφέρει κάποιο όφελος στη λειτουργία του θυρεοειδούς και στην υγεία τους γενικότερα.

Προσωπικά όμως πιστεύω ότι, μην τρώγοντας γλουτένη, εξαιρούμε πολλά θερμιδογόνα τρόφιμα και τα αντικαθιστούμε με άλλα, όπως όσπρια, κινόα κ.λπ., που περιέχουν πολλά προστατευτικά για τον θυρεοειδή ιχνοστοιχεία.

Άλλες διατροφικές συνήθειες

Ούτε η δίαιτα χωρίς ζάχαρη ούτε η χρήση προβιοτικών φαίνεται να επηρεάζουν τον θυρεοειδή. Είναι όμως ενδιαφέρον ότι οι ασθενείς με Hashimoto τείνουν να τρώνε περισσότερο ζωικό λίπος και επεξεργασμένο κρέας (αλλαντικά), ενώ όσοι δεν ανέπτυξαν Hashimoto τρώνε περισσότερο κόκκινο κρέας, δημητριακά ολικής άλεσης και φυτικά έλαια.

Ο καφές, το τσάι και το αλκοόλ δεν επηρεάζουν τον θυρεοειδή, αλλά δυσχεραίνουν την απορρόφηση της θυροξίνης για τα άτομα που λαμβάνουν θεραπεία για υποθυρεοειδισμό.

Συμπεράσματα

Η σχέση της διατροφής με τις θυρεοειδοπάθειες είναι ιδιαίτερα περίπλοκη και θα πρέπει να συζητείται με τον ενδοκρινολόγο, ανάλογα με τη συγκεκριμένη πάθηση και τις διατροφικές συνήθειες. Οι συστάσεις βάσει ισχυρών δεδομένων είναι, εν περιλήψει, οι εξής:

1. Συνιστώνται 150 μg ιωδίου ημερησίως σε άτομα που δεν σιτίζονται επαρκώς, στις εγκύους, στις γυναίκες που σχεδιάζουν εγκυμοσύνη και στις θηλάζουσες.
2. Μην αποφεύγετε τα ανθοκραμβοειδή, όπως το μπρόκολο, το λάχανο και το κουνουπίδι, ή τη σόγια, αν τα καταναλώνετε σε λογική συχνότητα και ποσότητα.
3. Στη θυρεοειδική οφθαλμοπάθεια το σελήνιο έχει ευεργετικά αποτελέσματα.
4. Όσον αφορά άλλες διατροφικές τάσεις και μεθόδους (δίαιτα χωρίς γλουτένη κ.λπ.), δεν υπάρχουν δεδομένα ότι προσφέρουν κάποιο όφελος στον θυρεοειδή.